نام دیگر زندان تهران

زندان های تهران و حومه، هر یک با تاریخچه و کاربری خاص خود، اغلب با نام های گوناگونی شناخته می شوند که ممکن است برای بسیاری ابهام ایجاد کند. نام هایی مانند اوین، فشافویه (ندامتگاه تهران بزرگ)، قرچک (ندامتگاه شهر ری)، قزل حصار، رجایی شهر (گوهردشت)، و کهریزک از جمله مهم ترین مراکز نگهداری مجرمان و بازداشت شدگان در پایتخت و اطراف آن هستند. این نام ها گاه برگرفته از موقعیت جغرافیایی، گاهی شهرت تاریخی و گاهی نیز مربوط به نوع زندانیان نگهداری شده در آن ها است.

تهران به عنوان پایتخت ایران، میزبان چندین مرکز ندامتگاهی است که هر یک نقش و اهمیت خاص خود را در سیستم قضایی و کیفری کشور دارند. پیچیدگی نام گذاری و استفاده از اسامی متعدد برای یک مکان واحد، یا تغییر کاربری و شهرت زندان ها در طول زمان، می تواند درک صحیحی از این مراکز را دشوار سازد. از این رو، آگاهی دقیق از نام های رایج و دیگر زندان های تهران و حومه، برای عموم مردم، دانشجویان و حتی خانواده های زندانیان اهمیت فراوانی دارد. هدف این نوشتار، بررسی جامع این نام ها و ارائه اطلاعات کلیدی درباره هر یک از زندان های اصلی، به منظور رفع هرگونه ابهام و روشن سازی کاربری و شهرت آن ها است.

جدول خلاصه: زندان های اصلی تهران و نام های دیگرشان

برای درک سریع و جامع، در جدول زیر به نام های رایج و دیگر نام های شناخته شده برای زندان های اصلی تهران و حومه اشاره شده است. این جدول یک نمای کلی از موضوع را به شما ارائه می دهد.

نام رایج زندان	نام های دیگر و شهرت اصلی
زندان اوین	قلعه باستیل ایران، دانشگاه اوین (در ادبیات عامیانه)، زندان سیاسی
ندامتگاه تهران بزرگ	فشافویه، زندان مرکزی تهران بزرگ، اردوگاه فشافویه، زندان حسن آباد (مخصوص محکومان مواد مخدر و جرائم عمومی)
ندامتگاه شهر ری	زندان قرچک، زندان قرچک ورامین، زندان زنان تهران (مخصوص زنان)
زندان قزل حصار	ندامتگاه مرکزی کرج (بخش جنوبی)، بزرگترین زندان کشور (از نظر گنجایش)
زندان رجایی شهر	گوهردشت، زندان جرایم خشن و خطرناک
بازداشتگاه کهریزک	بازداشتگاه حوادث ۸۸ (شهرت تاریخی)

بررسی جامع زندان های اصلی تهران و حومه

اکنون زمان آن است که نگاهی دقیق تر به هر یک از این مراکز ندامتگاهی داشته باشیم و اطلاعات بیشتری درباره کاربری، موقعیت و ویژگی های آن ها به دست آوریم.

زندان اوین

اگر بخواهیم به یکی از مشهورترین نام های زندان در تهران بپردازیم، باید به زندان اوین اشاره کنیم که در شمالی ترین بخش پایتخت، در محله ای به همین نام جای گرفته است. این زندان به دلیل سابقه تاریخی و نگهداری زندانیان سیاسی و امنیتی، شهرت وسیعی پیدا کرده و بسیاری آن را با نام «قلعه باستیل ایران» می شناسند. برخی در ادبیات عامیانه و برای اشاره به حضور افراد تحصیل کرده و نخبه در آن، از عبارت کنایه آمیز «دانشگاه اوین» نیز استفاده می کنند.

تاریخچه ساخت این زندان به دوران پهلوی بازمی گردد؛ در دهه ۱۳۴۰ کلنگ زنی آن آغاز و در سال ۱۳۵۰ به بهره برداری رسید. در ابتدا، این زندان برای ظرفیت محدودی از زندانیان ساخته شده بود، اما در طول زمان و به ویژه پس از انقلاب ۱۳۵۷، گسترش یافت و بخش های متعددی به آن اضافه شد. اوین، از همان ابتدای تأسیس، به محلی برای نگهداری مخالفان سیاسی و عقیدتی تبدیل شد و پس از انقلاب نیز این کاربری عمده خود را حفظ کرد.

زندان اوین شامل بندها و بخش های مختلفی است که هر یک ممکن است کاربری خاص خود را داشته باشند. برای مثال، بندهای ۲۰۹ و ۲۴۰ که دارای سلول های انفرادی و سوئیت هستند، تحت نظارت وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران اداره می شوند. بند ۲ الف نیز در اختیار سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. این بخش ها معمولاً برای بازجویی و نگهداری زندانیان امنیتی و سیاسی به کار می روند و اغلب شرایط ویژه ای را برای آن ها به همراه دارند.

بند ۳۵۰ که در گذشته به «بند سیاسی» معروف بود، محلی برای نگهداری زندانیان سیاسی و عقیدتی تحت نظر قوه قضائیه بود. این بند، که ساختمانی دو طبقه با حیاطی مربع شکل داشت، پس از حادثه «پنج شنبه سیاه اوین» در سال ۱۳۹۳ و انتقال زندانیان، تعطیل و به بند کارگری تبدیل شد. بندهای دیگری مانند بند ۷ که عمدتاً به زندانیان جرایم مالی اختصاص دارد و به دلیل امکانات نسبتاً بهتر به «باکیفیت ترین بند زندان در کشور» معروف است، نیز در اوین وجود دارند. بند ۸ که به تبعیدگاه اوین شهرت داشت، در حال حاضر محل نگهداری زندانیان سیاسی است و بند ۴ نیز بخش دیگری از زندانیان سیاسی و همچنین افراد مشهور در پرونده های اختلاس مالی و اقتصادی را در خود جای داده است.

زندان اوین به دلیل سابقه تاریخی و نگهداری زندانیان سیاسی و امنیتی، شهرت وسیعی پیدا کرده و بسیاری آن را با نام «قلعه باستیل ایران» می شناسند.

زندان اوین در طول سالیان متمادی مورد توجه و انتقاد سازمان های بین المللی حقوق بشر قرار گرفته و بارها به دلیل وضعیت نگهداری زندانیان و نقض حقوق بشر تحریم شده است. حوادثی مانند آتش سوزی در مهرماه ۱۴۰۱ که در جریان اعتراضات سراسری رخ داد و منجر به کشته و مجروح شدن تعدادی از زندانیان شد، باز هم این زندان را در کانون توجهات جهانی قرار داد. همچنین، موضوع انتقال این زندان به خارج از شهر تهران از دهه ۱۳۸۰ شمسی مطرح شده است، اما تاکنون به نتیجه قطعی نرسیده و همچنان به عنوان یک بازداشتگاه مرکزی برای بررسی پرونده ها در دادسرا و دادگاه، اهمیت خود را حفظ کرده است.

ندامتگاه تهران بزرگ (فشافویه)

یکی دیگر از نام های مهم در میان زندان های تهران، ندامتگاه تهران بزرگ است که اغلب با نام فشافویه شناخته می شود. این ندامتگاه وسیع در حدود ۳۲ کیلومتری جنوب تهران، در منطقه ای به نام حسن آباد فشافویه، در مسیر آزادراه تهران به قم قرار دارد و به همین دلیل گاهی از آن با نام «زندان حسن آباد» نیز یاد می شود. نام های دیگر آن شامل «زندان مرکزی تهران بزرگ» و «اردوگاه فشافویه» است.

هدف اولیه از ساخت فشافویه که کلنگ زنی آن در سال ۱۳۷۹ انجام شد، ایجاد اردوگاهی برای محکومان مواد مخدر بود تا بتوان این گروه از زندانیان را از سایر مجرمان جدا کرد. اما در طول سالیان و با گسترش شهر تهران و نیاز به فضای بیشتر برای نگهداری زندانیان، کاربری آن تغییر کرد و اکنون به عنوان زندان اصلی و مرکزی استان تهران، طیف وسیعی از زندانیان با جرایم عمومی، به ویژه آن هایی که محکومیت های طولانی مدت دارند، را در خود جای می دهد. فشافویه به دلیل گنجایش بالای خود، عنوان «بزرگترین زندان کشور» را به خود اختصاص داده است.

مساحت کلی این ندامتگاه ۱۱۰ هکتار بوده و تنها اردوگاه محکومان مواد مخدر آن ۷۰ هزار مترمربع زیربنا دارد. این زندان شامل ۳۸ سوله است که ۲۶ سوله آن به ۲۴ اندرزگاه ۳۰۰ نفره اختصاص یافته و ۱۲ سوله دیگر نیز برای بخش های پشتیبانی و حفاظت مورد استفاده قرار می گیرد. با چنین ابعادی، فشافویه ظرفیت نگهداری ۱۷ هزار نفر را دارد.

از جمله مشکلات مطرح شده در خصوص ندامتگاه تهران بزرگ، می توان به کمبود امکانات پزشکی و اقلام دارویی اشاره کرد. گزارش هایی از وجود بیماری های واگیردار و شرایط غیر استریل در بهداری زندان منتشر شده است. همچنین، برخی زندانیان آزاد شده از تأخیر در اعزام بیماران به خارج از زندان برای درمان و اخذ تعهد کتبی از آن ها برای پرداخت هزینه های بیمارستان سخن گفته اند. مسئله عدم تفکیک زندانیان بر اساس نوع جرم، به خصوص نگهداری زندانیان سیاسی و عقیدتی در کنار جرایم عمومی، از دیگر چالش هایی است که در فشافویه مطرح شده است. این موضوع بارها توسط سازمان های حقوق بشر مورد انتقاد قرار گرفته است.

ندامتگاه تهران بزرگ نیز همانند اوین، هدف تحریم های بین المللی قرار گرفته است. وزارت خزانه داری ایالات متحده آمریکا در پاییز ۱۳۹۸ و اتحادیه اروپا در فروردین ۱۴۰۰، این زندان را به دلیل ارتباط با نقض جدی حقوق بشر تحریم کردند. این تحریم ها نشان دهنده نگرانی های جهانی درباره وضعیت زندانیان در این مرکز است.

ندامتگاه شهر ری (زندان قرچک)

در میان مراکز ندامتگاهی تهران، ندامتگاه شهر ری که بیشتر با نام زندان قرچک یا زندان قرچک ورامین شناخته می شود، اهمیت ویژه ای دارد. این زندان در جاده قرچک به ورامین واقع شده و تنها زندان اختصاصی زنان در استان تهران است. به همین دلیل، به آن «زندان زنان تهران» نیز گفته می شود و محلی برای نگهداری زنان با انواع جرایم عمومی است.

زندان قرچک، زنان مجرم را با اتهاماتی نظیر قتل، سرقت، حمل و توزیع مواد مخدر و… در خود جای داده است. یکی از نکات قابل توجه در این ندامتگاه، توجه به وضعیت زنان و کودکانشان است. امکاناتی نظیر مهدکودک برای مادرانی که فرزندان خردسال خود را به همراه دارند، فراهم شده است. همچنین، برای کمک به بازپروری و اشتغال زایی زندانیان، کارگاه های متعددی از جمله خیاطی، گلدوزی و آرایشگری در این زندان وجود دارد تا زنان بتوانند پس از دوران محکومیت، مهارت هایی برای کسب درآمد و بازگشت به زندگی عادی داشته باشند.

آمارها نشان می دهد که جرایم مرتبط با مواد مخدر و سرقت، به ترتیب، شایع ترین اتهامات در میان زندانیان ندامتگاه قرچک هستند. این مرکز نیز با چالش هایی از جمله تراکم جمعیت زندانیان و مسائل رفاهی مواجه بوده که در گزارش های مختلف مورد اشاره قرار گرفته است.

زندان قزل حصار (کرج)

گرچه زندان قزل حصار از نظر جغرافیایی در شهر کرج (کیانمهر کرج) واقع شده است، اما به دلیل گنجایش بسیار بالا و نگهداری بخش قابل توجهی از زندانیان استان تهران، به عنوان یکی از مهم ترین مراکز ندامتگاهی مرتبط با پایتخت شناخته می شود. این زندان در سال ۱۳۴۳ احداث گردید و از آن به عنوان «ندامتگاه مرکزی کرج» نیز یاد می شود، به خصوص بخش جنوبی آن که به نام قزل حصار شهرت یافته است.

قزل حصار به عنوان یکی از بزرگترین زندان های ایران، طیف وسیعی از زندانیان را در خود جای می دهد. از محکومان به حبس ابد و اعدام گرفته تا زندانیان جرایم سنگین و سبک مواد مخدر و سایر جرایم عمومی، همگی در این مجموعه نگهداری می شوند. این تنوع در نوع جرایم، چالش های خاص خود را برای مدیریت و تفکیک زندانیان به وجود می آورد.

زندان قزل حصار به دو بخش اصلی شمالی و جنوبی تقسیم می شود که هر کدام کاربری های متفاوتی دارند. ظرفیت بالای این زندان همواره یکی از ویژگی های اصلی آن بوده و این موضوع باعث شده تا به عنوان یکی از مراکز کلیدی در سیستم قضایی کشور عمل کند، اگرچه مسائل مربوط به تراکم جمعیت و امکانات رفاهی نیز در آن مطرح است.

زندان رجایی شهر (گوهردشت)

یکی دیگر از زندان های مهمی که در محدوده کرج قرار دارد اما نقش بسزایی در نگهداری زندانیان استان تهران ایفا می کند، زندان رجایی شهر است که با نام گوهردشت نیز شناخته می شود. این ندامتگاه به طور خاص برای نگهداری زندانیان با جرایم خشن، سرقت مسلحانه و مجرمین خطرناک طراحی شده است. به همین دلیل، رجایی شهر به عنوان یکی از امنیتی ترین زندان های کشور محسوب می شود.

زندانیان با احکام سنگین و پیچیده، معمولاً در این مرکز دوران محکومیت خود را سپری می کنند. در این ندامتگاه، علاوه بر نگهداری، دوره های سازش و صلح نیز برگزار می شود تا به زندانیان و خانواده هایشان کمک شود تا فرد مجرم بتواند پس از آزادی به جامعه بازگردد و مسیر بازپروری را طی کند. موضوع انتقال این زندان به خارج از شهر، مانند اوین و برخی زندان های دیگر، در سال های اخیر مطرح شده بود، اما تاکنون به نتیجه ای عملی نرسیده و با مخالفت هایی نیز روبرو شده است.

بازداشتگاه کهریزک

نام بازداشتگاه کهریزک، گرچه ممکن است دیگر به طور فعال به عنوان یک ندامتگاه مورد استفاده نباشد، اما به دلیل حوادث تاریخی و تلخی که در آن رخ داد، در حافظه جمعی ایرانیان باقی مانده است. این بازداشتگاه در گذشته در شهر سنگ، از توابع شهر ری (جنوب تهران) قرار داشت و تحت مدیریت پلیس فعالیت می کرد.

شهرت اصلی و متأسفانه ناخوشایند کهریزک به دلیل حوادث سال ۱۳۸۸ بازمی گردد. در جریان اعتراضات پس از انتخابات ریاست جمهوری آن سال، تعدادی از بازداشت شدگان به این مکان منتقل شدند که شرایط غیرانسانی و خشونت آمیز در آنجا، منجر به فجایع و مرگ تعدادی از آن ها شد. از جمله قربانیان این حوادث، محسن روح الامین، فرزند یکی از مسئولین وقت بود که مرگ وی باعث موجی از انتقادات گسترده و فشار عمومی گردید. این اعتراضات و افشاگری ها در نهایت باعث شد که رهبر جمهوری اسلامی دستور به تعطیلی این بازداشتگاه را صادر کند.

بازداشتگاه کهریزک اکنون به عنوان نمادی از نقض حقوق بشر در یک دوره خاص شناخته می شود و نامش در تاریخ معاصر ایران حک شده است. گرچه ممکن است کاربری آن تغییر کرده یا به طور کامل تعطیل شده باشد، اما یادآوری آن به عنوان «بازداشتگاه حوادث ۸۸» همچنان پابرجاست.

تنوع و پیچیدگی نام گذاری در مراکز ندامتگاهی تهران

همانطور که در این بررسی جامع مشاهده شد، سیستم ندامتگاهی تهران و حومه از چندین مرکز اصلی با نام های مختلف تشکیل شده است. هر یک از این زندان ها، چه با نام های رسمی و چه با اسامی رایج و عامیانه تر، کاربری ها، ویژگی ها و تاریخچه های منحصربه فرد خود را دارند.

درک این تنوع و پیچیدگی در نام گذاری و کاربری، نه تنها به شفافیت بیشتر برای عموم مردم کمک می کند، بلکه ابزاری مهم برای دانشجویان، پژوهشگران و فعالان مدنی است تا بتوانند تصویر دقیق تری از وضعیت سیستم قضایی و کیفری در پایتخت به دست آورند. از زندان اوین که نماد زندانیان سیاسی است تا ندامتگاه تهران بزرگ که بزرگترین مرکز نگهداری محکومان عمومی است، و از زندان زنان قرچک تا مراکز امنیتی مانند رجایی شهر، هر کدام بخشی از این پازل پیچیده را تشکیل می دهند.

شناخت نام های دیگر زندان های تهران و آگاهی از ویژگی های آن ها به ما این امکان را می دهد که در مواجهه با اخبار و اطلاعات مرتبط، دیدگاهی آگاهانه و مستند داشته باشیم. این دانش، نه تنها به فهم بهتر ساختار قضایی کشور کمک می کند، بلکه به روشن شدن ابعاد انسانی و اجتماعی این مراکز نیز یاری می رساند.